Als je met iemand reist die een voedselintolerantie heeft, ga je dingen opmerken waar de meeste mensen nooit bij stilstaan
Je merkt hoe vaak menu’s om tarwe draaien. Je merkt hoezeer de reiscultuur is opgebouwd rond het delen van eten. Je merkt hoe vermoeiend het wordt om voortdurend ingrediënten te controleren, vragen te stellen, stilletjes af te wegen of een maaltijd “de moeite waard” is of niet, en verschillende restaurants te beoordelen op basis van de kans dat ze aan jouw behoeften kunnen voldoen.
Een van mijn goede vrienden heeft een glutenintolerantie. Door de jaren heen heb ik met hem of haar gereisd en verhalen gehoord over zijn of haar reizen over de hele wereld. Ik heb naast hem of haar gezeten terwijl hij of zij in verschillende talen probeerde uit te leggen wat gluten precies is. Ik heb gezien hoe restaurantpersoneel verbaasd terugstaarde, zelfs als de vertaling technisch gezien correct was.
Het vreemde is dat glutenintolerantie niet zeldzaam is
In landen als Australië, Canada, de VS en het VK is het zo gewoon dat veel restaurants er al mee vertrouwd zijn. Ook in grotere toeristische gebieden in Europa is er meestal wel enig begrip voor. Restaurants langs populaire reisroutes weten vaak hoe ze rekening moeten houden met dieetbeperkingen. Meestal kun je een alternatief vinden, of op zijn minst iemand die bereid is om te helpen.
En dan zijn er nog de momenten waarop het moeilijker wordt
Kleine stadjes. Familiebedrijven. Afgelegen regio’s. Landen waar glutenvrije voeding geen onderdeel is van de dagelijkse gesprekken. Plaatsen waar tarwe onlosmakelijk verbonden is met de keuken en mensen simpelweg niet begrijpen waarom iemand het zou vermijden. China was zo’n voorbeeld. Hoewel mijn vriend Chinees spreekt, was het nog steeds moeilijk om glutenintolerantie uit te leggen. Er bestaat wel een direct woord voor “gluten”, maar dat klinkt wetenschappelijk en technisch. De meeste mensen gebruiken het niet in het dagelijks leven. Het is geen woord dat restaurantpersoneel zomaar herkent. Daardoor verandert het gesprek volledig.
In plaats van te vragen: “Is dit glutenvrij?”, vraag je uiteindelijk: “Bevat dit tarwe?”
Dat klinkt eenvoudig, totdat je je realiseert hoeveel ingrediënten mensen niet met tarwe in verband brengen. Sojasaus is daar een perfect voorbeeld van. Veel mensen met coeliakie weten al dat sojasaus vaak tarwe bevat. Het meeste restaurantpersoneel weet dat echter niet. Gefermenteerde sauzen, soepbasissen, marinades, ingedikte jus. Tarwe komt voor op plekken waar je het nooit zou verwachten, tenzij je al begrijpt hoe het eten wordt bereid.
In Duitsland kwam mijn vriend erachter dat in veel gekookte sauzen tarwe als bindmiddel wordt gebruikt. In Marokko was couscous automatisch uitgesloten. In Centraal-Azië, bijvoorbeeld in landen als Oezbekistan, werd het veel moeilijker om gluten te vermijden, omdat de keuken daar grotendeels bestaat uit gerechten waarin tarwe een belangrijke rol speelt. In bepaalde regio’s van Nepal waren de uitdagingen vergelijkbaar. Op een gegeven moment ga je menu’s niet meer op dezelfde manier bekijken.
Je gaat strategisch over keukens nadenken
Italiaans eten wordt lastiger omdat tarwe in zoveel gerechten centraal staat. Mediterrane restaurants zijn vaak makkelijker, omdat er doorgaans meer variatie is. In sommige delen van Azië is er zelfs meer flexibiliteit dan mensen verwachten, omdat maaltijden daar zijn opgebouwd uit meerdere kleinere gerechten in plaats van één tarwerijk hoofdgerecht.
Je verdiept je al in de keuken nog voordat je er bent. Je leert de ingrediënten uit je hoofd. Je sluit in gedachten hele categorieën gerechten uit nog voordat je aan tafel gaat. Je zoekt op welke sauzen vaak worden gebruikt. Je leert welke landen van nature meer rijstgerechten serveren en welke juist veel gebruikmaken van brood, noedels of dikke stoofpotten. De meeste mensen om je heen merken hier helemaal niets van.
Wat mij het meest opviel tijdens mijn reis met mijn vriend was niet het eten zelf, maar de sociale kant ervan
Voedselintolerantie heeft gevolgen voor de hele groep. Vrienden gaan van tevoren menu’s bekijken. Ze onthouden wat je wel en niet mag eten. Ze stellen restaurants voor met meer keuzemogelijkheden nog voordat je erom vraagt. Soms denken ze zelfs meer na over je beperkingen dan jijzelf. Dat geeft een vreemd gevoel. Je waardeert het dat mensen zoveel om je geven. Tegelijkertijd wil je niet dat de reis van alle anderen alleen maar om jouw voedingsbeperkingen draait.
Dus sluit je een compromis. Je wordt passiever. Je stelt minder eisen. Je zegt tegen jezelf dat je later wel iets eet. Je vermijdt het om een scène te maken. Als een restaurant niet aan je wensen kan voldoen, stel je stilletjes een ander restaurant voor.
Die ervaring wordt nog intenser wanneer de beperking niet zichtbaar levensbedreigend is
Bij een ernstige allergie begrijpen mensen meteen hoe ernstig de situatie is. Bij glutenintolerantie gaan veel mensen ervan uit dat het iets is wat je zelf kiest, een modegril is of iets onbelangrijks. Toch zijn de lichamelijke gevolgen heel reëel. Het ongemak kan dagen van een reis verpesten. Je lichaam voelt het. Je immuunsysteem voelt het. De uitputting neemt met de tijd toe. Dat aspect zien mensen niet altijd.
Ik heb gezien hoe mijn vriend tijdens maaltijden zat te rekenen wat zijn persoonlijke grens was. Zich afvragend of een kleine hoeveelheid wel te doen was. Bepalend of het ongemak van morgen het waard was om vanavond mee te doen. Dat is een moeilijke manier van reizen.
Het heeft mijn kijk op uit eten gaan met anderen volledig veranderd. Voordat we samen gingen reizen, had ik me nooit gerealiseerd hoeveel emotionele energie er zit in iets eenvoudigs als het bestellen van eten. Het plannen, het uitleggen en de onzekerheid. Het schuldgevoel dat je anderen tot last bent. De meeste mensen zien alleen de uiteindelijke keuze van het restaurant. Ze zien niet de tientallen mentale afwegingen die eraan voorafgingen.
Dat is ook de reden waarom hulpmiddelen die de communicatie vereenvoudigen zo belangrijk zijn
Als je duidelijk kunt uitleggen wat de ingrediënten zijn, welke beperkingen er gelden en welke voedingsmiddelen moeten worden vermeden, neemt dat de druk weg bij alle betrokkenen. Daardoor worden gesprekken korter, duidelijker en minder ongemakkelijk. Vooral in landen waar er minder begrip is voor dieetbeperkingen.
Soms is het de grootste opluchting om jezelf niet steeds opnieuw te hoeven uitleggen. Reizen met een glutenintolerantie verandert de manier waarop je eet. Reizen met iemand die een glutenintolerantie heeft, verandert de manier waarop je naar mensen kijkt.
Je merkt op wie het rustiger aan doet voor anderen. Wie eerst de menukaart bekijkt. Wie stilletjes rekening houdt met anderen zonder dat iemand zich daar schuldig over voelt. Die momenten blijven je langer bij dan de maaltijden zelf.